श्रीमद्भगवद्गीता अध्याय 6: आत्मसंयमयोग

पाठ

1. श्लोक 1

   श्रीभगवानुवाच।
   अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः।
   स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥१॥

   अर्थ

   श्रीभगवान म्हणाले: जो कर्मफळाचा आधार न घेता आपले करण्याजोगे कर्म करतो, तोच संन्यासी आणि तोच योगी आहे; केवळ यज्ञाचा अग्नी सोडणारा किंवा कर्म सोडणारा नव्हे.

2. श्लोक 2

   यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव।
   न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥२॥

   अर्थ

   हे पांडवा, ज्याला संन्यास म्हणतात, त्यालाच योग समज, कारण संकल्पांचा (आपल्या इच्छांच्या जाळ्याचा) त्याग केल्याशिवाय कोणीही योगी होत नाही.

3. श्लोक 3

   आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते।
   योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥३॥

   अर्थ

   जो मुनी योगाच्या उंचीवर चढू इच्छितो, त्याच्यासाठी कर्म हेच साधन सांगितले आहे. आणि जो योगावर आरूढ झाला आहे, त्याच्यासाठी शांती (शम) हेच साधन सांगितले आहे.

4. श्लोक 4

   यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते।
   सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४॥

   अर्थ

   जेव्हा माणूस ना इंद्रियांच्या विषयांत गुंततो, ना कर्मांत, आणि सर्व संकल्प सोडतो, तेव्हा त्याला योगारूढ म्हणतात.

5. श्लोक 5

   उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्।
   आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५॥

   अर्थ

   माणसाने स्वतःला स्वतःच्याच प्रयत्नाने वर उचलावे, स्वतःला खाली पडू देऊ नये. माणूस स्वतःच आपला मित्र आहे आणि स्वतःच आपला शत्रू.

6. श्लोक 6

   बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः।
   अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥६॥

   अर्थ

   ज्याने आपले मन स्वतःच्याच बळाने जिंकले आहे, त्याच्यासाठी त्याचे मन मित्र आहे. पण ज्याने मन जिंकले नाही, त्याच्यासाठी तेच मन शत्रूसारखे वागते.

7. श्लोक 7

   जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः।
   शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः॥७॥

   अर्थ

   ज्याने मन जिंकले आहे आणि जो शांत आहे, त्याचे मन थंडी-उष्णता, सुख-दुःख आणि मान-अपमान यांतही परमात्म्यात स्थिर राहते.

8. श्लोक 8

   ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः।
   युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः॥८॥

   अर्थ

   जो ज्ञान आणि अनुभवाने तृप्त आहे, अढळ आहे, ज्याने इंद्रिये जिंकली आहेत आणि ज्याच्यासाठी मातीचे ढेकूळ, दगड आणि सोने सारखेच आहेत, तो योगी युक्त (योगात स्थित) म्हणवला जातो.

9. श्लोक 9

   सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु।
   साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते॥९॥

   अर्थ

   जो हितचिंतक, मित्र, शत्रू, तटस्थ, मध्यस्थ, द्वेष करणारे आणि आपले नातेवाईक यांच्यात, आणि सज्जन व पापी यांच्यातही समान बुद्धी ठेवतो, तो सर्वांत श्रेष्ठ आहे.

10. श्लोक 10

    योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः।
    एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः॥१०॥

    अर्थ

    योग्याने एकांतात राहून, एकट्याने, मन आणि शरीर ताब्यात ठेवून, आशा आणि संग्रह सोडून सतत आपले मन परमात्म्यात लावावे.

11. श्लोक 11

    शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः।
    नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्॥११॥

    अर्थ

    एखाद्या पवित्र ठिकाणी आपले स्थिर आसन मांडावे, जे ना फार उंच ना फार खाली असावे, आणि ज्यावर कुश, मृगाजिन आणि वस्त्र एकावर एक अंथरलेले असावे.

12. श्लोक 12

    तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः।
    उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये॥१२॥

    अर्थ

    त्या आसनावर बसून, मन एकाग्र करून आणि मन व इंद्रियांच्या क्रिया ताब्यात ठेवून, मनाच्या शुद्धीसाठी योगाचा अभ्यास करावा.

13. श्लोक 13

    समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः।
    सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥१३॥

    अर्थ

    शरीर, डोके आणि मान सरळ आणि अचल ठेवून, स्थिर होऊन, आपल्या नाकाच्या टोकावर दृष्टी ठेवावी आणि इकडे-तिकडे पाहू नये.

14. श्लोक 14

    प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः।
    मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥१४॥

    अर्थ

    शांत मनाने, निर्भय होऊन, ब्रह्मचर्याच्या व्रतात स्थिर राहून, मन संयमात ठेवून, माझ्यात चित्त लावून आणि मलाच परम ध्येय मानून योग्याने बसावे.

15. श्लोक 15

    युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः।
    शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति॥१५॥

    अर्थ

    अशा प्रकारे मन नियमात ठेवून सतत स्वतःला योगात लावणारा योगी माझ्यात स्थित त्या शांतीपर्यंत पोहोचतो, जिचे अंतिम रूप निर्वाण आहे.

16. श्लोक 16

    नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः।
    न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥१६॥

    अर्थ

    हे अर्जुना, हा योग ना फार खाणाऱ्याला साधतो, ना मुळीच न खाणाऱ्याला, ना फार झोपणाऱ्याला आणि ना फार जागणाऱ्याला.

17. श्लोक 17

    युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु।
    युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥१७॥

    अर्थ

    ज्याचे खाणे-पिणे आणि फिरणे संतुलित आहे, ज्याच्या कामकाजातील हालचाली संतुलित आहेत आणि ज्याचे झोपणे-जागणे संतुलित आहे, त्याच्यासाठी योग दुःख हरणारा ठरतो.

18. श्लोक 18

    यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते।
    निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥१८॥

    अर्थ

    जेव्हा चांगल्या प्रकारे ताब्यात आलेले चित्त केवळ आत्म्यातच स्थिर होते आणि माणूस सर्व इच्छांपासून निःस्पृह होतो, तेव्हा तो युक्त (योगात स्थित) म्हणवला जातो.

19. श्लोक 19

    यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता।
    योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥१९॥

    अर्थ

    जसा वारा नसलेल्या ठिकाणी ठेवलेला दिवा हलत नाही, हीच उपमा आत्म्याच्या ध्यानात रमलेल्या योग्याच्या ताब्यातील चित्तासाठी दिली आहे.

20. श्लोक 20

    यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया।
    यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥२०॥

    अर्थ

    योगाभ्यासाने आवरलेले चित्त जिथे शांत होते, आणि जिथे माणूस आपल्या आत स्वतःच आत्म्याला पाहून समाधानी राहतो (हे वाक्य पुढच्या तीन श्लोकांत पुढे जाते).

21. श्लोक 21

    सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम्।
    वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥२१॥

    अर्थ

    जिथे तो ते अपार सुख जाणतो जे बुद्धीने ग्रहण होते पण इंद्रियांच्या पलीकडे आहे, आणि जिथे स्थिर होऊन तो सत्यापासून कधी ढळत नाही.

22. श्लोक 22

    यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः।
    यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते॥२२॥

    अर्थ

    जे मिळाल्यावर तो त्याहून मोठा दुसरा कोणताही लाभ मानत नाही, आणि ज्यात स्थिर होऊन तो मोठ्या दुःखानेही डगमगत नाही.

23. श्लोक 23

    तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम्।
    स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा॥२३॥

    अर्थ

    दुःखाच्या संयोगापासून होणाऱ्या या वियोगालाच (सुटकेलाच) योग म्हणून जाण. या योगाचा अभ्यास दृढ संकल्पाने आणि न कंटाळलेल्या मनाने करावा.

24. श्लोक 24

    सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः।
    मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥२४॥

    अर्थ

    संकल्पातून जन्मणाऱ्या सर्व इच्छा पूर्णपणे सोडून आणि मनानेच इंद्रियांचा समूह सर्व बाजूंनी ताब्यात ठेवून (हे वाक्य पुढच्या श्लोकात पूर्ण होते).

25. श्लोक 25

    शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया।
    आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥२५॥

    अर्थ

    धैर्याने धरलेल्या बुद्धीच्या साहाय्याने हळूहळू मन शांत करावे. मन आत्म्यात स्थिर करून दुसरे काहीही चिंतू नये.

26. श्लोक 26

    यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्।
    ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्॥२६॥

    अर्थ

    चंचल आणि अस्थिर मन जिथे जिथे भटकत जाईल, तिथून तिथून त्याला आवरून वारंवार आत्म्याच्याच ताब्यात आणावे.

27. श्लोक 27

    प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्।
    उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥२७॥

    अर्थ

    ज्याचे मन पूर्ण शांत आहे, ज्याचा रजोगुण शमला आहे, जो दोषरहित आहे आणि ब्रह्मरूप झाला आहे, अशा योग्याकडे उत्तम सुख आपोआप येते.

28. श्लोक 28

    युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः।
    सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥२८॥

    अर्थ

    अशा प्रकारे सतत स्वतःला योगात लावणारा, दोषांपासून सुटलेला योगी सहजपणे ब्रह्मस्पर्शाचे अपार सुख भोगतो.

29. श्लोक 29

    सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि।
    ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥२९॥

    अर्थ

    योगयुक्त आणि सर्वत्र समदृष्टी ठेवणारा माणूस आपला आत्मा सर्व प्राण्यांत आणि सर्व प्राणी आपल्या आत्म्यात पाहतो.

30. श्लोक 30

    यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति।
    तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥३०॥

    अर्थ

    जो मला सर्वत्र पाहतो आणि सर्व काही माझ्यात पाहतो, त्याच्यासाठी मी कधी दूर होत नाही आणि तो माझ्यापासून कधी दूर होत नाही.

31. श्लोक 31

    सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः।
    सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते॥३१॥

    अर्थ

    जो एकत्वाच्या भावात स्थिर होऊन सर्व प्राण्यांत वसलेल्या मला भजतो, तो योगी कसाही राहत असला तरी माझ्यातच राहतो.

32. श्लोक 32

    आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन।
    सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥३२॥

    अर्थ

    हे अर्जुना, जो सर्वांचे सुख किंवा दुःख आपल्या सुख-दुःखासारखे समजून सर्वत्र सारखेच पाहतो, तो योगी सर्वश्रेष्ठ मानला जातो.

33. श्लोक 33

    अर्जुन उवाच।
    योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन।
    एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम्॥३३॥

    अर्थ

    अर्जुन म्हणाला: हे मधुसूदना, तुम्ही समतेचा जो हा योग सांगितला, मनाच्या चंचलतेमुळे मला त्याची टिकणारी स्थिती दिसत नाही.

34. श्लोक 34

    चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम्।
    तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥३४॥

    अर्थ

    हे कृष्णा, मन फार चंचल, घुसळून टाकणारे, बलवान आणि हट्टी आहे. मला वाटते की त्याला आवरणे वाऱ्याला आवरण्याइतकेच कठीण आहे.

35. श्लोक 35

    श्रीभगवानुवाच।
    असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्।
    अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥३५॥

    अर्थ

    श्रीभगवान म्हणाले: हे महाबाहो, यात शंका नाही की मन चंचल आहे आणि त्याला आवरणे कठीण आहे. पण हे कौंतेया, अभ्यास आणि वैराग्याने ते ताब्यात येते.

36. श्लोक 36

    असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः।
    वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः॥३६॥

    अर्थ

    माझे मत आहे की ज्याचे मन ताब्यात नाही, त्याला योग साधणे कठीण आहे. पण ज्याचे मन ताब्यात आहे आणि जो प्रयत्न करत राहतो, तो योग्य उपायाने तो साधू शकतो.

37. श्लोक 37

    अर्जुन उवाच।
    अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः।
    अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥३७॥

    अर्थ

    अर्जुन म्हणाला: हे कृष्णा, जो श्रद्धा तर ठेवतो पण पुरेसा प्रयत्न करू शकत नाही आणि ज्याचे मन योगापासून ढळते, तो योगाची सिद्धी न मिळवता कोणत्या गतीला जातो?

38. श्लोक 38

    कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति।
    अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥३८॥

    अर्थ

    हे महाबाहो, ब्रह्माच्या मार्गावर भरकटलेला आणि आधार नसलेला तो माणूस दोन्हीकडून सुटून फाटलेल्या ढगासारखा नष्ट तर होत नाही ना?

39. श्लोक 39

    एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः।
    त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते॥३९॥

    अर्थ

    हे कृष्णा, माझा हा संशय तुम्हीच पूर्णपणे दूर करू शकता. तुमच्याशिवाय हा संशय मिटवणारा दुसरा कोणी मिळत नाही.

40. श्लोक 40

    श्रीभगवानुवाच।
    पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते।
    न हि कल्याणकृत्कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति॥४०॥

    अर्थ

    श्रीभगवान म्हणाले: हे पार्था, त्याचा ना या लोकात नाश होतो, ना परलोकात. हे तात, चांगले काम करणारा कोणीही दुर्गतीला जात नाही.

41. श्लोक 41

    प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः।
    शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते॥४१॥

    अर्थ

    भगवान सांगतात की योगापासून ढळलेला माणूस पुण्यवानांच्या लोकांत पोहोचून आणि तेथे अनेक वर्षे राहून, पवित्र आणि संपन्न लोकांच्या घरी जन्म घेतो.

42. श्लोक 42

    अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्।
    एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥४२॥

    अर्थ

    किंवा तो बुद्धिमान योग्यांच्याच कुळात जन्म घेतो. पण असा जन्म या जगात फार दुर्लभ आहे.

43. श्लोक 43

    तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्।
    यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥४३॥

    अर्थ

    हे कुरुनंदना, तिथे त्याला मागील जन्मातील बुद्धीचा संबंध पुन्हा मिळतो, आणि तो सिद्धीसाठी पूर्वीपेक्षाही अधिक प्रयत्न करतो.

44. श्लोक 44

    पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः।
    जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥४४॥

    अर्थ

    त्याच जुन्या अभ्यासामुळे तो इच्छा नसतानाही योगाकडे ओढला जातो. योग जाणण्याची इच्छा असलेलाही शब्दब्रह्माच्या (वेदांतील कर्मकांडाच्या) पलीकडे जातो.

45. श्लोक 45

    प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः।
    अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥४५॥

    अर्थ

    भगवान सांगतात की जो योगी पूर्ण प्रयत्नाने साधना करतो, त्याचे दोष धुतले जातात; आणि अनेक जन्मांत सिद्ध होऊन तो परम गतीपर्यंत पोहोचतो.

46. श्लोक 46

    तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः।
    कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन॥४६॥

    अर्थ

    योगी तपस्व्यांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, ज्ञान्यांपेक्षाही श्रेष्ठ मानला जातो आणि कर्मकांड करणाऱ्यांपेक्षाही श्रेष्ठ आहे. म्हणून हे अर्जुना, तू योगी हो.

47. श्लोक 47

    योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना।
    श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥४७॥
    ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे आत्मसंयमयोगो नाम षष्ठोऽध्यायः॥६॥

    अर्थ

    सर्व योग्यांमध्येही जो श्रद्धेने, माझ्यात लागलेल्या अंतर्मनाने मला भजतो, तो माझ्या मते सर्वाधिक योगयुक्त आहे. ॐ तत् सत्: उपनिषदरूपी श्रीमद्भगवद्गीतेतील, ब्रह्मविद्या आणि योगशास्त्रातील श्रीकृष्ण-अर्जुन संवादातील आत्मसंयमयोग नावाचा सहावा अध्याय येथे पूर्ण होतो.