प्रदोष व्रत
दर महिन्यात दोन्ही पक्षांच्या त्रयोदशीला, सूर्यास्तानंतरच्या प्रदोष काळात, भगवान शिव यांच्या पूजेसह केला जाणारा व्रत. येथे विधी, साहित्य, कथा, नियम आणि उद्यापन आहेत.
पुढील तारखा
व्रतकथा
विदर्भ देशाजवळच्या एका गावात एक गरीब विधवा ब्राह्मणी आपल्या मुलासोबत राहत होती. दोघे रोज भिक्षा मागून गुजराण करत असत.
एके दिवशी भिक्षा घेऊन परत येताना ब्राह्मणीला नदीकाठी एक एकटा मुलगा दिसला. ती त्याला घरी घेऊन आली आणि आपल्या मुलासारखे वाढवू लागली. तो मुलगा विदर्भाचा राजकुमार धर्मगुप्त होता. शत्रूंनी त्याच्या राज्यावर हल्ला करून त्याच्या वडिलांना मारले होते, आणि त्याची आईही आता जिवंत नव्हती.
काही काळाने ब्राह्मणीची भेट शांडिल्य ऋषींशी झाली. ऋषींनी राजकुमाराबद्दल सर्व काही सांगितले आणि ब्राह्मणीला प्रदोष व्रत करण्याचा सल्ला दिला. त्या दिवसापासून आई आणि दोन्ही मुले श्रद्धेने प्रदोषाच्या दिवशी शिवांची पूजा आणि व्रत करू लागली.
एके दिवशी दोन्ही मुले वनात फिरत होती. तिथे काही गंधर्व कन्या खेळत होत्या. ब्राह्मणीचा मुलगा घरी परत आला, पण धर्मगुप्त तिथेच अंशुमती नावाच्या एका गंधर्व कन्येशी बोलू लागला, आणि दोघांना एकमेकांची आवड निर्माण झाली.
अंशुमतीच्या वडिलांना, गंधर्वराजांना, धर्मगुप्त विदर्भाचा राजकुमार आहे हे कळल्यावर त्यांनी शिवांची आज्ञा मानून आपल्या मुलीचे लग्न त्याच्याशी लावून दिले. नंतर गंधर्वांच्या सेनेच्या मदतीने धर्मगुप्ताने विदर्भ पुन्हा जिंकून घेतले आणि ब्राह्मणीच्या मुलाला आपला मंत्री केले.
कथेनुसार, हे सर्व ब्राह्मणी आणि राजकुमार यांच्या प्रदोष व्रताचे फळ होते.
या व्रताचा मंत्र
ॐ नमः शिवाय
भगवान शिव यांना नमस्कार. ॐ नंतर याची पाच अक्षरे आहेत, म्हणून याला पंचाक्षरी मंत्र म्हणतात.
विधी
- सकाळी लवकर स्नान करून स्वच्छ कपडे घाला आणि व्रताचा संकल्प करा.
- दिवसभर व्रत करा; ज्यांना पूर्ण उपवास जमत नाही, त्यांनी फलाहार घ्यावा.
- संध्याकाळी सूर्यास्तापूर्वी पुन्हा स्नान करा; परंपरेत पांढरे वस्त्र घालणे चांगले मानले जाते.
- पूजेची जागा गंगाजलाने शुद्ध करा, रांगोळी काढा आणि पूर्व किंवा ईशान्य दिशेकडे तोंड करून दर्भाच्या आसनावर बसा.
- प्रदोष काळात शिवलिंगावर पाणी, कच्चे दूध आणि बेलपत्र अर्पण करा; चंदन, फुले, धूप आणि दिवा अर्पण करा.
- ॐ नमः शिवाय चा जप करा आणि प्रदोष व्रताची कथा ऐका किंवा वाचा.
- शिवांची आरती करा आणि प्रसाद वाटा.
- दुसऱ्या दिवशी सकाळी शिवमंदिरात जाऊन आरती करा, अन्न किंवा वस्त्र दान करा आणि मग व्रत सोडा.
साहित्य
- पाणी आणि कच्चे दूध
- बेलपत्र
- पांढरे चंदन
- फुले आणि अक्षता
- कलावा (नाडापुडी)
- धूप, दिवा आणि कापूर
- फळे आणि पांढरी मिठाई
नियम
- पूजा प्रदोष काळात करा, म्हणजे सूर्यास्तानंतरची ती वेळ जेव्हा त्रयोदशी तिथी चालू असते.
- व्रताच्या दिवशी लसूण, कांदा, मांस आणि नशा यांपासून दूर राहा; फलाहारात सैंधव मीठ वापरा.
- राग आणि खोटे बोलणे टाळा आणि ब्रह्मचर्य पाळा.
- ज्यांना आरोग्याच्या कारणाने उपवास कठीण आहे, त्यांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच व्रत करावा.
उद्यापन
परंपरेत किमान 11 किंवा जास्तीत जास्त 26 त्रयोदशींचे व्रत पूर्ण झाल्यावर उद्यापन केले जाते. उद्यापनाच्या आदल्या दिवशी गणपतीची पूजा आणि रात्री जागरण होते. दुसऱ्या दिवशी सकाळी स्नान करून मंडप सजवला जातो, शिव-पार्वतींची मूर्ती ठेवून पूजा होते, आणि हवनात ॐ उमा सहित शिवाय नमः या मंत्राने खिरीची आहुती दिली जाते. नंतर ब्राह्मणांना भोजन, वस्त्र आणि दक्षिणा देऊन व्रत पूर्ण केला जातो. उद्यापनाची पूर्ण विधी आपल्या पुरोहितांना विचारून करा.
प्रश्न
प्रदोष काळ म्हणजे काय?
सूर्यास्ताच्या आसपासची संध्याकाळ. काही स्रोत याला सूर्यास्ताच्या दीड तास आधीपासून दीड तास नंतरपर्यंत सांगतात, तर पंचांग व्रताचा दिवस या आधारावर ठरवतात की सूर्यास्तानंतर प्रदोष काळात त्रयोदशी तिथी असावी. शिवपूजेसाठी ती वेळ चांगली मानली जाते जेव्हा त्रयोदशी आणि प्रदोष काळ एकत्र असतात.
सोम प्रदोष, भौम प्रदोष आणि शनी प्रदोष म्हणजे काय?
ही नावे प्रदोष ज्या वारी येतो त्यावरून पडतात: सोमवारी सोम प्रदोष, मंगळवारी भौम प्रदोष आणि शनिवारी शनी प्रदोष. पूजेची विधी तीच राहते.
प्रदोष व्रत किती वेळा करावा?
परंपरेत किमान 11 किंवा जास्तीत जास्त 26 त्रयोदशींचा संकल्प करून व्रत केले जातात, आणि संख्या पूर्ण झाल्यावर उद्यापन केले जाते.
हे पेज ॲपमध्ये आहे; वेबसाइटवर त्याचे संपूर्ण पेज kotidevidevta.org/mr/vrat/pradosh/ आहे.