पूजा विधी

या पाठाविषयी

विधी, टप्प्याटप्प्याने

1. जिथे कलश ठेवायचा आहे, त्या जमिनीला हाताने स्पर्श करत मंत्र म्हणा.

   ॐ भूरसि भूमिरस्यदितिरसि विश्व-धाया विश्वस्य भुवनस्य धर्त्री।
   पृथिवीं यच्छ पृथिवीं दृꣳह पृथिवीं मा हिꣳसीः॥

   हे पृथ्वी, तू भूमी आहेस, तू अदिती आहेस, तू सर्वांना धारण करणारी आणि संपूर्ण जगाला सांभाळणारी आहेस. पृथ्वीला सांभाळ, तिला दृढ कर, तिला कोणतीही हानी पोहोचवू नकोस.

2. त्या जागी थोडी माती आणि जव ठेवत मंत्र म्हणा.

   ॐ धान्यमसि धिनुहि देवान् प्राणायत्वोदानाय त्वा व्यानाय त्वा।
   दीर्घामनु-प्रसितिमायुषे द्यां देवो वः सविता हिरण्य-पाणिः।
   प्रति-गृभ्णात्वच्छिद्रेण पाणिना चक्षुषे त्वा महीनां पयोऽसि॥

   हे अन्ना, तू धान्य आहेस, देवांना तृप्त कर. तुला प्राण, उदान आणि व्यान यांसाठी आणि दीर्घ आयुष्यासाठी ठेवतो. सोनेरी हातांचे सविता देव तुला आपल्या छिद्र नसलेल्या हाताने स्वीकारोत. तुला दृष्टीसाठी ठेवतो; तू पृथ्वीचा रस आहेस.

3. कलश काळजीपूर्वक उचलून त्याच जागी स्थापन करा आणि मंत्र म्हणा.

   ॐ आ जिघ्र कलशं मह्या त्वा विशन्त्विन्दवः।
   पुनरूर्ज्जा निवर्तस्व सा नः सहस्रं धुक्ष्वोरु-धारा पयस्वती पुनर्मा विशताद् रयिः॥

   हे पृथ्वी, हा कलश स्वीकार; सोमाचे थेंब यात प्रवेश करोत. बळासह पुन्हा परत ये; हजारो धारांची, दुधाने भरलेली होऊन आम्हाला भरपूर दे, आणि धन पुन्हा माझ्याकडे येवो.

4. कलशात पाणी भरत वरुण देवांचा मंत्र म्हणा.

   ॐ वरुणस्योत्तम्भनमसि वरुणस्य स्कम्भ-सर्ज्जनीस्थो।
   वरुणस्य ऋत-सदन्यसि वरुणस्य ऋत-सदनमसि वरुणस्य ऋत-सदनमासीद॥

   तू वरुणाला आधार देणारा आहेस, तू वरुणाचा आधारस्तंभ आहेस; तू वरुणाच्या सत्य-नियमाचे (ऋताचे) आसन आणि घर आहेस. हे वरुणा, या घरात येऊन विराजमान व्हा.

5. कलशाच्या गळ्यात लाल कापड किंवा मौली गुंडाळा.

   ॐ वसोः पवित्रमसि शत-धारं वसोः पवित्रमसि सहस्र-धारम्।
   देवस्त्वा सविता पुनातु वसोः पवित्रेण शत-धारेण सुप्वा काम-धुक्षः॥

   तू देवांची शंभर धारांची पवित्री आहेस, तू हजार धारांची पवित्री आहेस. सविता देव शंभर धारांच्या, चांगल्या प्रकारे शुद्ध करणाऱ्या या पवित्रीने तुला पवित्र करोत.

6. कलशात सुपारी टाका.

   ॐ याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः।
   बृहस्पति-प्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्वꣳहसः॥

   ज्या वनस्पती फळे देणाऱ्या आहेत, ज्या फळाशिवाय आहेत, ज्या फुलांशिवाय आहेत आणि ज्या फुलांनी भरलेल्या आहेत, बृहस्पतीपासून जन्मलेल्या त्या सर्व आम्हाला पाप आणि कष्टातून सोडवोत.

7. कलशात एक नाणे टाका.

   ॐ हिरण्य-गर्भः सम-वर्त्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत्।
   स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम॥

   सृष्टीच्या आधी हिरण्यगर्भ प्रकट झाले; जन्मताच ते सर्व प्राण्यांचे एकमेव स्वामी होते. त्यांनी पृथ्वी आणि आकाश धारण केले; त्या देवाची आम्ही हवीने पूजा करू.

8. कलशाला चंदन आणि कुंकू (गंध) लावा.

   ॐ गन्ध-द्वारां दुराधर्षां नित्य-पुष्टां करीषिणीं।
   ईश्वरीगं सर्व-भूतानां तामिहोपह्वये श्रियम्॥

   ज्या सुगंधाने ओळखल्या जातात, ज्यांना कोणी हरवू शकत नाही, ज्या सदा पुष्ट आहेत आणि पशुधनाने भरलेल्या आहेत, ज्या सर्व प्राण्यांच्या स्वामिनी आहेत, त्या श्रीला (लक्ष्मीला) मी इथे बोलावतो.

9. हळदीसह सर्व औषधी कलशात टाका.

   ॐ या ओषधीः पूर्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा।
   मनै नु बभ्रूणामहꣳ शतं धामानि सप्त च॥

   ज्या औषधी देवांच्या तीन युगे आधी जन्मल्या, त्या तपकिरी औषधींच्या एकशे सात स्थानांचे मी ध्यान करतो.

10. कलशात सात प्रकारची माती टाका.

    ॐ स्योना पृथिवि! नो भवान्नृक्षरा निवेशिनी।
    यच्छा नः शर्म स-प्रथाः॥

    हे पृथ्वी, आमच्यासाठी सुख देणारी, काटे नसलेली आणि राहण्यायोग्य हो; आम्हाला विस्तृत आश्रय दे.

11. कलशात दूर्वा ठेवा.

    ॐ काण्डात् काण्डात् प्ररोहन्ती परुषः परुषस्परि।
    एवानो दूर्वे! प्रतनु सहस्रेण शतेन च॥

    हे दूर्वे, जशी तू प्रत्येक गाठीतून आणि प्रत्येक पेरातून फुटून वाढतेस, तसेच आम्हालाही शेकडो आणि हजारो रूपांत वाढव.

12. कलशाच्या तोंडावर आंबा, वड, पिंपळ किंवा उंबराची पाने ठेवा.

    ॐ अश्वत्थे वो निषदनम्पर्णे वो वसतिष्कृत।
    गोभाज इत्किलासथ यत्स नवथ पूरुषम्॥

    हे औषधींनो, पिंपळात तुमचे आसन आहे आणि पळसाच्या पानात तुमचे घर आहे. तुम्ही गाईंचा वाटा मिळवणाऱ्या आहात, कारण तुम्ही माणसाचे रक्षण करता.

13. कलशावर दर्भ (कुश) ठेवा.

    ॐ पवित्रेस्थो वैष्णव्यौ सवितुर्वः प्रसव उत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः।
    तस्य ते पवित्र-पते पवित्र-पूतस्य यत् कामः पुनेतच्छकेयम्॥

    तुम्ही दोघी (दर्भ) विष्णूच्या पवित्री आहात; सवित्याच्या प्रेरणेने मी तुम्हाला छिद्र नसलेल्या पवित्रीने आणि सूर्याच्या किरणांनी शुद्ध करतो. हे पवित्रीच्या स्वामी, ज्या इच्छेने मी शुद्ध करतो, ती मला पूर्ण करता येवो.

14. जव किंवा तांदळाने भरलेले पात्र कलशावर ठेवा.

    ॐ पूर्णादर्वि परापत सु-पूर्णा पुनरापत।
    वस्नेव विक्रीणा वहा इष मूर्ज्जꣳ शत-क्रतो॥

    हे पळी, भरलेली जा आणि चांगली भरून परत ये. हे शतक्रतू (इंद्रा), जशी देवाणघेवाण होते, तशीच आम्ही अन्न आणि बळाची देवाणघेवाण करू.

15. कलशावर अक्षता वाहत वरुण देवांच्या प्रतिष्ठेचा मंत्र म्हणा.

    ॐ मनो जूतिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञमिमं, तनो त्वरिष्टं यज्ञ समिमं दधातु।
    विश्वे-देवा स इह मादयन्ताम् ॐ प्रतिष्ठ॥

    मन या यज्ञात रमो आणि तो स्वीकारो; बृहस्पती हा यज्ञ वाढवोत आणि विघ्नाशिवाय सांभाळोत; सर्व देव इथे आनंदित होवोत. हे देवा, इथे प्रतिष्ठित व्हा.

16. दोन्ही तळहात जोडून, अंगठे आत वळवून (आवाहन मुद्रा) वरुण देवांना बोलवा.

    ॐ भूर्भुवः स्वः वरुण! इहागच्छ, इह तिष्ठ, मम पूजां गृहाण।

    हे वरुण देवा, इथे या, इथे विराजमान व्हा आणि माझी पूजा स्वीकारा.

17. चंदन, अक्षता, फुले, धूप, दीप आणि नैवेद्य इत्यादींनी वरुण देवांची दहा उपचारांची पूजा करा; प्रत्येक उपचारासोबत त्याची ओळ म्हणा.

    ॐ वरुणाय नमः पादयोः पाद्यं समर्पयामि।
    ॐ वरुणाय नमः शिरसि अर्घ्यं समर्पयामि।
    ॐ वरुणाय नमः गन्धाक्षतं समर्पयामि।
    ॐ वरुणाय नमः पुष्पं समर्पयामि।
    ॐ वरुणाय नमः धूपं घ्रापयामि।
    ॐ वरुणाय नमः दीपं दर्शयामि।
    ॐ वरुणाय नमः नैवेद्यं समर्पयामि।
    ॐ वरुणाय नमः आचमनीयं समर्पयामि।
    ॐ वरुणाय नमः ताम्बूलं समर्पयामि।
    ॐ वरुणाय नमः दक्षिणां समर्पयामि।

    वरुण देवांना नमस्कार; मी क्रमाने चरणी पाद्य, मस्तकावर अर्घ्य, गंध-अक्षता, फुले, धुपाचा सुगंध, दिव्याचा प्रकाश, नैवेद्य, आचमनाचे पाणी, विडा आणि दक्षिणा अर्पण करतो.

18. हात जोडून कलशाच्या प्रार्थनेचे श्लोक म्हणा (पहिले चार श्लोक).

    ॐ सरितः सागराः शैलास्तीर्थानि जलदा नदाः।
    आयान्तु मम भक्तस्य दुरित-क्षय-कारकाः॥१॥
    कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठं रुद्रः समाश्रितः।
    मूले तस्य स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृ-गणाः स्मृताः॥२॥
    कुक्षौ तु सागराः सप्त सप्त-द्वीपा वसुन्धरा।
    ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः साम-वेदोप्यथर्वणः॥३॥
    अङ्गैश्च सहिताः सर्वे कलशं तु समाश्रिताः।
    देव-दानव-सम्वादे मथ्यमाने महोदधौ॥४॥

    नद्या, सागर, पर्वत, तीर्थे, ढग आणि नद, जे दुःख नाहीसे करणारे आहेत, मज भक्ताकडे येवोत. कलशाच्या मुखात विष्णु, कंठात रुद्र आणि मुळाशी ब्रह्मा आहेत; मध्ये मातृगण मानले गेले आहेत. त्याच्या पोटात सातही सागर आणि सात द्वीपांची पृथ्वी आहे; ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद आपल्या अंगांसह याच कलशात आश्रित आहेत. चौथ्या श्लोकाची शेवटची ओळ पुढच्या श्लोकाशी जोडलेली आहे: देव आणि दानवांमध्ये जेव्हा महासागराचे मंथन होत होते...

19. याच प्रार्थनेचे उरलेले चार श्लोक म्हणा.

    उत्पन्नोऽसि तदा कुम्भ! विधृतो विष्णुना स्वयं।
    त्वत्तः सर्वाणि तीर्थानि देवाः सर्वे त्वयि स्थिताः॥५॥
    त्वयि तिष्ठन्ति भूतानि त्वयि प्राणाः प्रतिष्ठिताः।
    शिवः स्वयं त्वमेवासि विष्णुस्त्वं च प्रजापतिः॥६॥
    आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवाः स-पैतृकाः।
    त्वयि तिष्ठन्ति सर्वेऽपि यतः काम-फल-प्रदाः॥७॥
    त्वत्-प्रसादादिमं कर्म कर्तुमीहे जलोद्भव!
    सान्निध्यं कुरु मे देव! प्रसन्नो भव सर्वदा॥८॥

    देव आणि दानवांमध्ये जेव्हा महासागराचे मंथन झाले, तेव्हा हे कुंभा, तू जन्मलास आणि स्वतः विष्णूंनी तुला धारण केले; सर्व तीर्थे तुझ्यापासून आहेत आणि सर्व देव तुझ्यात स्थित आहेत. तुझ्यात सर्व प्राणी आणि प्राण टिकून आहेत; तूच शिव आहेस, तूच विष्णु आणि प्रजापती आहेस. आदित्य, वसू, रुद्र, विश्वेदेव आणि पितर, सर्व तुझ्यात राहतात; श्लोकात त्यांना इच्छांचे फळ देणारे म्हटले आहे. हे पाण्यातून जन्मलेल्या कलशा, तुझ्या कृपेने मी हे कर्म करू इच्छितो; हे देवा, माझ्याजवळ राहा आणि सदा प्रसन्न राहा.

प्रत्येक कुटुंबाची आणि प्रदेशाची प्रथा वेगळी असते. तुमच्या कुटुंबाच्या प्रथेचे पालन करा.

प्रश्न